rok 1863
W 1863 roku wyszedł w Poznaniu następny zbiór Poe-zyj Lenartowicza. Obejmuje on "utwory pełne głębokiego liryzmu - pisze Nowakowski - osnute na tle wspomnień młodości, utraconego kraju, wyrażające nastroje nostalgiczne, wiersze te w znacznej większości są świadectwem osiągniętej mistrzowskiej prostoty kształtowania artystycznego i subtelności, dyskrecji lirycznego wyrazu".
Boleśnie dotknął Lenartowicza los, kiedy 25 lipca 1864 roku zmarł jego synek Jaś, któremu poświęcił poeta wiersz nagrobny. 129 Z dala od kraju zastał poetę wybuch powstania styczniowego, utrzymując jednak stały kontakt z rodakami, mógł współdziałać z Rządem Narodowym jako członek polskiego biura prasowego na Włochy. Napisał wiele utworów opartych na motywach powstańczych, m. in. Kosynier, Stach kosynier na warcie, Marcin Borelowski-Lelewel, Branka. Zebrał je w tomie Echa nadwiślańskie, wydanym w 1872 roku w Poznaniu, krytycznie przyjętym przez rządzące w kraju klasy społeczne, opowiadające się za programem lojalizmu po przeprowadzonej reformie agrarnej. Toteż planowanego drugiego tomu Ech /nadwiślańskich nie opublikował. Wcześniej jeszcze odmówił współpracy z zachowawczymi pismami krakowskimi, "wolę głód znosić - pisał - robić portrety karykatur miejskich po kilka franków, jak podlić się najemnym do dziennika pisaniem - psia to sprawa..." A niedostatek cierpiał ogromny, w rok po śmierci żony, która zmarła w 1870 roku, żalił się w liście: "Nie mam kilkunastu franków w kieszeni. Śniegi spadły w górach i zębami dzwonię. Buciki moje, uważam, że chcą pić. Mleczarz, szelma, daje mleko jak wodę, a bułeczka za 10 centymów taka, że wróbel zje i nie obejrzy się..."
Drugiej swej ojczyźnie, Italii, poświęcił Lenartowicz wydane we Lwowie w 1869 roku, z datą 1870, Album włoskie. "Wiersze w tym zbiorze - pisze Nowakowski - mimo silnych, niekiedy natrętnych tonów nostalgii, ukazujące piękno kraju, który mu przychylnej użyczył gościny, zawierają także ciekawe refleksje poety na temat sztuki i na temat historii". Podjął poeta w tym okresie też próby epickie, czemu dał wyraz artystyczny m. in.
w poematach Wanda, Psie pole, Słówko o Piotrze Duńczyku, Dzwon Zygmunta. Zamknął je w tomie Ze starych zbroić, wydanym w 1870 roku.
Całkowicie osamotniony po stracie żony, Lenartowicz ponownie popadł w depresję. Schorowany, udręczony, zrażony do wydawców, którzy przysyłali nędzne honoraria, do księgarzy, którzy nie troszczyli się o sprzedaż jego tomów, szukał pociechy w rzeźbie. "Nie mogę żyć w świecie rzeczywistym - pisał do Konopnickiej - tworzę więc sobie inny i żyję w nim, jak ów wyśmiewany rycerz smutnej twarzy. Prócz rzeźby, nauczyłem się, a raczej przypomniałem, grać na drumli i skracam sobie tą cygańską muzyką zimowe wieczory". W innym liście wyznał: "Moi bracia ubodzy kowale, ściskają mnie po kuźniach i wywołują po imieniu - niech żyje praca!... Pracuję oiężko, z dłutem w ręku, w kawarnach, w dymie, wśród huku młotów, dźwigając kamienie wraz z rzemieślnikami... Bo i ja robotnik i wyrobnik, nie żaden twórca z profesji... Cokolwiek robię, to z potrzeby serca, z pragnienia - żeby trafiło do serc..." Z rzeźb wykonał Lenartowicz m. in. autoportret, figurkę Dantego, popiersie Adama Mickiewicza i Bohdana Zaleskiego, wypukłorzeźbę Głowa świętego Jana Chrzciciela, posąg Poniżenie ideału w poezji. We florenckim kościele Santa Croce są dłuta Lenartowicza drzwi rzeźbione w brązie, wiodące do krypty matki filozofa Augusta Cieszkowskiego, na dziedzińcu zaś wypukłorzeźba upamiętniająca włoskiego pułkownika, Stanisława Bechi, który zginął 131 w powstaniu styczniowym. Rzeźby Lenartowicza eksponowane były w Warszawie, Krakowie, na wystawach międzynarodowych, m. in. w Wiedniu, gdzie jedna z nich została wyróżniona srebrnym medalem.
W 1875 roku odbył poeta podróż do kraju, od połowy lipca do końca września przebywał w Krakowie, gdzie spotkał się z uroczystym przyjęciem, choć również doznał tam przykrości. Przygotowany przez niego Wybór poezji ze względów ideowo-politycznych okrojono i nie ukazał się na czas. "Godność moja już mi kością w gardle staje - wyznał poeta - i niczego nie pragnę, jak co prędzej uciec od tych owacji i od tych herbat i obiadów, i wizyt..." Skrócił swój pobyt i powrócił do Florencji. Czterotomowe wydanie Wyboru poezji wyszło w 1876 roku.
ostatnie lata
W ostatnich blisko dwudziestu latach życia Lenartowicz oddawał się pracy pisarskiej i rzeźbiarskiej. W 1879 roku podjął cykl wykładów o literaturze polskiej na uniwersytecie bolońskim, gdzie otrzymał tytuł profesora. Prelekcje wygłaszał w latach 1879-1883, wydano je w 1886 roku we Florencji pt. O charakterze poezji pol-sko-slowiańskiej.
W 1881 roku wyszły we Lwowie jego Rytmy narodowe. Często wracając do przeszłości, pisał przepojone smutkiem i tęsknotą do kraju piękne liryki. Podejmował też nadal próby epickie. Sięgnął również do formy dramatu, Sędziowie ateńscy zostali wydani w pośmiertnym tomie Poezyj, w 1895 roku, zaś Nieszczęśni pozostali w tece autora. Za życia Lenartowicza wyszły także jego wypowiedzi prozatorskie: Listy o Adamie Mickiewiczu
i Słowo o Bohdanie Zaleskim, wydane we Lwowie w 1889 roku.
W ostatnim roku życia radością dla poety był przyjazd do Florencji Marii Konopnickiej. Ona to podała potem, że "dnia 2 lutego Lenartowicz wstał rześki i pisał listy... Około jedenastej wieczorem... uczuł brak tchu w piersiach". Dyżurny lekarz nie rozpoznał, że był to atak apoplektyczny. Po północy poeta nagle zawołał: "Żegnaj, ojczyzno! Żegnajcie, prace moje! Żegnaj - wszystko!" Około szóstej rano zmarł. Teofil Lenartowicz przewieziony został do Krakowa i 12 czerwca 1893 roku pochowany na Skałce, dokąd go odprowadzili wielbiciele jego talentu.
W 1895 roku większą część utworów, których poeta nie włączył do wydania z 1876 roku, zebrano w dwóch tomach pt. Poezje. Wydanie pośmiertne. Do dziś dorobek twórczy Lenartowicza jest przedmiotem stałych badań naukowców i krytyków literackich. Do najważniejszych wydań jego utworów po drugiej wojnie światowej należą: Poezje wybrane w opracowaniu Pawła Hertza (1954, 1957), następnie wybór Poezje (1968) ze wstępem i komentarzem Jana Nowakowskiego, opublikowany w serii Biblioteka Poetów i Prozy, oraz Wybór poezji w Bibliotece Narodowej (1956), opracowany również przez Jana Nowakowskiego, który w 1972 roku przygotował nowe jego wydanie; na nim oparto niniejszą notę.
